Daily Archives: November 6, 2017

LUGANDA PROVERBS AND THEIR MEANINGS!

Standard

BYE BAMUGAMBA BY’ATAWONGA
… , NTI “LUBAALE ANZITA”.

Omuntu bw’agaana okukola ebimugambibwa tasaana kwemulugunya ng’atuukiddwako obuzibu.

BW’OVA KU BYANGE
… NG’OGENDA KU WA NGATTO.

Emmandwa ya Muwanga y’eraguza engatto. Omuntu gwe bagamba ebintu nga takkiriza gwe bagamba okugenda ku mmandwa eraguza engatto emumatize.

GW’OYIGlRIZA OKWESA
…, AKUGOBYA NKAAGA.

Nkaaga z’empiki 16 ezaalika we zivudde. Omuntu azigobesa aba amanyl nnyo okwesa. Olugero lutulabula obutannyoomanga bantu be tuyigiriza ebintu kubanga bayinza okubiyiga ne babitusinza.

GW’OTOZINANGA NAYE
…, BW’ASITUKA OKUZINA NGA GGWE OTUULA.

Omuntu ng’oyo ayinza okuzina ng’abuuka n’akulinnya. Olugero lutulabula obuteemanyizanga nnyo bantu be tutamanyi bulungi.

GWE BAAYOGEDDEKO KAMBE KAWAASE
…, TEKAGGWAAKO MASANDA.

Omuntu bwe bamala okumwogerako obubi, erinnya lye liba terikyayinza kulongookera ddala ne liddawo nga bwe Iyali nga tebannamwogerako.

GA LULEEBA
…, GANYWEBWA WA MWOYO.

Amazzi g’oku luleeba ennyonyi zigazannyiramu era gagwamu ebibi bingi, kye gava gatanyweka, okggyako omuntu ow’omwoyo omugumu
KY’OFA TOGABYE
…, WALUMBE Y’AKIGABA.

Omuntu bw’affa nga talaamye, ebintu bye babigabira mu kwabya lumbe Iwe.

KUBENNANYA
… NG’OLUTTA OW’ETTULU.

Okubennanya ky’ekintu ekyangu ennyo. Olumbe olufuula omuntu muzibe bwe lusanga ow’ettulu, luba lusigazza kuziba limu Iyokka, anti ng’eddala Iyafa dda.

KIRYOKYA EMBI
…, KYE KIRYOKYA N’ENNUNGI.

Mu lugero luno, ekigambo ‘kwokya’ kitegeeza ‘kutta’. Amakulu g’olugero ge gana nti olumbe olutta abawejjere Iwe lutta n’ab’ekitiibwa.

KATONO KEEWAZA
… KAKIRA EDDENE EDDWADDE.

Omuntu bw’aba omutono nga mulamu asinga omunene omulwadde.

KASENNYANKU
…, Z’ATYABA ZE ZIMWOKYA.

Ekiwuka ekyo kiba n’obuti obukalu ku mabega. Omuliro bwe gukwata obuti obwo nga nakyo gukyokya. Waliwo abantu bangi abakola ebintu ne bibaviiramu olumbe oba okufa songa ebyo si bye baagenderera mu ku bikola.

EYALI AFUDDE BW’OLEMALA
…, NTI “KATONDA YANKOLERA!”

Omuntu bw’awona obulwadde obw’amaanyi oba ekintu eky’engeri endala, n’alemala, tasaana kunyiigira Katonda nti yakola bubi okumulemaza. Asaana amwebaze olw’okumuwonya okufa.

ESSANYU LYE LYA MULALU
…, BAMUBAJJIRA ENVUBA NG’AZINA.

Envuba gwe muti gwe bassangamu okugulu kw’omulalu aleme kugenda buli wantu. Envuba yalumyanga nnyo okugulu naye omulalu ng’ebyo tabiwulira. Omuntu asanyukira by’atasaanidde kusanyukira y’ayogerwako bw’atyo.

ENNUNGU
… ENKALIRIZE EKISA TEWONA.

Ennungu y’ensalika oba ebbwa wansi w’ekigere. Edda okuwonya ennungu baagikaliriranga ku muliro, omulwadde n’awulira obulumi bungi obw’omuliro. Okuggya mu bantu emize eminene oluusi kyetaagibwa okubabonereza ennyo awatali kubasaasira.

EBIDDAWO TEBYENKANANKANA
…, ENKAAJUMBE TEMALA NJU.

Essubi eriserekululwa ku nju enkadde ye nkaajumbe. Eryo teriyinza kumala nju mpya egyenkana obunene. N’omusika tatera kwenkana mu byonna nyo gw’aba asikidde.

EBIDDAWO TEBYENKANANKANA
…, ENKAAJUMBE TEMALA NJU.

Essubi eriserekululwa ku nju enkadde ye nkaajumbe. Eryo teriyinza kumala nju mpya egyenkana obunene. N’omusika tatera kwenkana mu byonna nyo gw’aba asikidde.

BALUBUULIZA MBAZZI
…, NGA LULI KU MUDDO LUGAAYA.

Bwe baba babuuza embazzi ey’okutta ensolo enfuge, nga yo eri ku muddo erya. N’omuntu bw’atyo, okufa era n’ebibi ebirala emirundi mingi bimutuukako nga tamanyi.

ASIlKA OBULAMU
…, TASSA MUKONO.

Okukuuma obulamu ab’edda baakugeraageranya n’okusiika ebintu, ng’entungo, omuwemba, n’ebirala. Omuntu bw’aba asiika ebintu ebyo tawummuza mukono, bw’aguwummuza nga bisiriira. Obulamu bwaffe nabwo tusaana okubulabirira buli kiseera, tuleme kubwonoona Iwa bugayaavu.

AMAANYI GA NABUGI
…, GAMUKUBYA AKYALI MUTO.
Nabugi gwe gumu ku mituba egivaamu embugo ennungi ennyo, naye bwe gukula tegukomagika, kye bava bagukomaga nga gukyali muto. Abantu abeemanya eryanyi ne bajooga buli muntu batera okuttibwa nga bato.

SSEBUWUFU BWA NGO
…, TEBUYITIBWAMU MBWA.

Embwa teyinza kugenda ng’erondoola engo mw’eyise kubanga egitya. N’omuntu omuzira oba omukambwe bw’atyo bw’atiibwa.

OBUKAAJUMBE
…, ANAABUSEREKA AKEERA.

Essubi ekkade erisereka bwe bukaajumbe. Tebuserekeka; anaabusereka ky’ava asaana okubukeererako. Ebintu ebizibu byetaaga kukola ng’obudde bukyali buweweevu.

EMPERA TEKWATA MAGULLU
…, EKWATA KAMWA.

Omuntu okulayira nti tagenda kutya tekimugaana kudduka ng’obulwa bukuze

AYOGERA KAATI
…, NG’OMUYIZZI AMAZE OKUTEGA.

Abayizzi bwe bamala okutega ne Iwogooma ku kizigo, nga baagala ensolo eddukeko egwe mu bitimba. Olwo baba bogeera nga tebalina kye batya.

AFUUYE ENG’OMBE
…, NGA TALAGAANYE NA BAYZZI.
Bw’ofuuwa eng’ombe nga tolagaanye na bayizzi, bayinza obutajja. Ebintu byonna ebyetaaga abantu abangi, byetaaga kumala kulagaana nabo.

“ABAKULU BALYA BULUNGI”…
Y’AGWA N’OLUSUUBO.
Amakulu:
Omuddu eyeegombanga ennyo okulya ku birungi mukama we by’alyako ye yalinnyanga ku kintu n’awanula olusuubo. Naye olusuubo bwe lwakutukanga ng’agwa nalwo. Mukama we bwe yakimanyanga ng’eyamwalula esiridde. Abaddu abamu beegezanga ne mu bintu bya bakama baabwe ebirala. Kya kabi nnyo omuntu okululunkanira ebitali bibye.

“ABAKULU N’ABAKULU TEBASEERANA MUKUBI”…
NGA SI ZA MUNNYO.
Amakulu:
Olugero lututegeeza nti ebintu ebirungi n’abakulu bayinza okubikaayanira.

“AGAASAAKA GE GATTULA”…
NG’AKUDDAKO MULUNGI.
Amakulu:
Amannyo g’ensaamu esaaka tegafaanana n’ag’ettula. Olubugo bwe baluttuza ensaamu esaaka lufaanana ne lwe baasaaka ne bataluttula. Omuntu bw’aba ne mutoowe amufaanana ate nga mulungi kyava amwenyumirirrizaamu ng’agamba nti, “Ndaba fembi twava mu lubumbiro lumu”.

“AGENDA Y’ALABA”…
OW’EBBUBA TALAGA NAKU.
Amakulu:
Ow’ebbuba tayinza kwesiga mukaze we. Bulijjo amulowooleza kukola bikyamu. Kyava tayagala kumulaga naku z’aliddirako ng’abaddeko gy’agenda. Alowooza nti omukazi obutamanya naku bba z’aliddirako kimugaana okukola ensobi.

“AKATONO OKALYA NE MUNNO”…
BW’AKWATA ENKUKUNYI ANYIGIRA KU KINKUMU.
Amakulu:
Enkukunyi teriibwa, kyava takuwaako, naye ate era kiba kizibu munno okukuwa ku buli kantu k’aliddeko.

“ANI ALIMUMPEERA?”…
AWA WA KIBUNGU.
Amakulu:
Omwana atannamera mannyo y’ayitibwa ow’ekibungu. Nyina bw’alowooza nga tewali alimuwa byakulya n’akkuta nga ye afudde kyava amuwa ebiriibwa ebya buli ngeri ne by’atasobola kuluma oba okugaaya.

“AWALI EDDIBU TEWALUMA”…
NGA SI GWE BALIKUBYE.
Amakulu:
Omuntu tayinza kumanya bulumi obutuuka ku mubiri gwa munne, kyava asobola okwogera bw’atyo.

“BAANA BAZANYE”…
BW’AVAAWO ABAYITA ‘BALANGIRA’.
Amakulu:
Tekiba kyangu omugenyi okukangavvulira abaana mu maka gaabwe nga bamukolerako ekyejo. Bwe wabaawo abagambako, addamu nti, “Abaana mubaleke bazannye”, naye bw’addayo eka n’aboogerako ebibi byonna, ng’abayita na ‘balangira’. Kyandibadde kirungi okutegeeza bannaffe ensobi ze bakola okusinga okubageya.

“BAATWAYA, BAATULEKERA KI!”…
OMUGOGO ALAGA GUMU.
Amakulu:
Abaayi tebatema ttooke limu mu lusuku. Omuntu okwogera bw’atyo aba anoonya kusaasirwa nnyo.

“BADDEREEVA ENSIMBI BAZIYOOLA MU MAKUBO”…
NTI GGWE BAKUKWATA OMUKONO NGA BAYOOLA?
Amakulu:
Enjogera eyo ya kuzannyisa kigambo ‘kuyoola’. Baddereeva ensimbi nabo bakola nkole.

“BAKALE BOOGERE”…
NGA BAMUGAMBYE GW’AYAGALA.
Amakulu:
Omuntu bw’aba ne munne gw’ayagala abantu ne bamwatuukiriza tafaayo nnyo, olw’okwagala kw’aba nakwo.

“BAKIWADDE MUNNANGE”…
BWE BUGGYA.
Amakulu:
Ab’obuggya bwe balaba nga bannaabwe bafunye ebirungi tebasanyuka.

“BAKUGAMBA”…
Y’AKUGAMBA.
Amakulu:
Omuntu ayinza okutya okwatulira munne ebigambo ebinene ebimukwatako, n’ayogera nga yeetooloola bw’atyo.
“BAKUSEERA”…
TAKWAZIKA.
Amakulu:
Okugaana omuntu okugula ekintu ky’ayagala olwokubanga bakiseera, ate nga ggwe tojja kumwazika kikyo, tekiba kirungi.

Best Regards
Paul Ssemaluulu (PhD)
School of Computing and Informatics Technology
Tel 256 702 271957

Advertisements

60 Luganda Proverbs(Engero) and their meanings!

Standard

By Paul Ssemaluulu (PhD)
School of Computing and Informatics Technology
Tel 256 702 271957

1.”BAKUYITA EMBUGA”…SI BUGANZI.
Amakulu:
Buli gwe bayita embuga tebamuyita kumuwa birungi. Oluusi baba bamuyita kumukuba oba kumusiba. Abamu kyebava batya okuyitibwa embuga.

2.”BALEKE BAGGWE AKANYOOMAGANO”…NGA GW’AYAGALA Y’ALI KUNGULU.
Amakulu:
Mukwano gw’omuntu bw’aba ng’alwana n’omuntu gw’asinza amaanyi, munne taba na kweralikirira, kyava tayagala na kubataasa mangu, ng’ayagala mukwano gwe amale okwemala ekkonda ku mwoyo.

3.”BALIKOMYA EYO NE BAZZA”…YE MUNYORO AGENDA.
Amakulu:
Buganda ne Bunyoro bwe zaalwananga edda nga buli ludda olusinza amaanyi luwamba abantu ku ludda olulala. Abawambe abagumu baagezangako okubomba naye abamu baatyanga. Olugero lutuyigiriza butatya kwanganga bizibu.

4. “BALIKUBA KU NDA ERIDDE”… MUKA OMUBBI TALAMULA BBA.
Amakulu:
Baka ababbi baagala eby’okulya n’ebintu ebirala okusinga obulamu bwabwe n’obwa babbaabwe, kyebava batasobola kubalabula.

5.”BALIMUTTA JJO”…TEKIKULOBERA KUMUSENGA.
Amakulu:
Omuntu gwe basalidde ogw’okufa ne bamulaga n’olunaku olw’okuttibwa ayinza okusonyiyibwa n’atattibwa. N’olwekyo abaagala okubeera naye tebasaana kumuddukako.

6. “BALO EMBOGO YAMUTTA”…NTI “BW’ATYO BW’AZIFUMITA”.
Amakulu:
Okwo kwali kubika naye olw’obutawuliriza bulungi, omukazi gwe baabikira teyategeera nti embogo ye yatta bba. Omukazi kyebaava bamuyita “Nampulirazibi”. Bulijjo tusaana okuwulirizanga obulungi ebitugambibwa.

7. “BANDABA”…AFUNDA KU MUNAABO.
Amakulu:
Emmere bw’eba ey’abantu abangi, omuntu gwe batannaba kuwa bw’atayogera, n’alinda okumulaba obulabi, ayinza obutafuna. Mu bintu ebigabibwa byonna, atannafuna tasaana kusirika busirisi.

8. “BANNANGE BANGI”…NGA TONNAGWA WABI.
Amakulu:
Omuntu bw’agwa mu kabi nga banne bamwabulira.

9. “BINSANGA WANO”…Z’ENNIMI Z’OMUKADDE.
Amakulu:
Abantu abakulu bawulira ebintu bingi ebibabuulirwa abantu aba buli ngeri. Ebyo oluusi bye bongeramu ebyabwe ne bafuuka ab’ennimi oba ab’olugambo.

10.”BUKYA MBIRYA”…
OMUNYA GUJJIIRA KU NJU.
Amakulu:
Ennyumba y’ennimiro y’omunya kuba kwe gufuna bye gulya naye bw’eggya nagwo kwe gufiira nga gulaajana. Abantu abaggejjera ku bintu bye banyaga ku bannaabwe nabo oluusi batuuka ku kulaajana bwe batyo nga bafumbikiriziddwa ne bakwatibwa obulungi.

11.”BWE BAAMBUULIRA SAATUULA”…
NGA LWALI LWA MUGAGGA.
Amakulu:
Ennyimbe z’abagagga zituukibwamu abantu abagenda okufunamu obufunyi ebintu, oba okulya oba okunywa.

12.”BYA KUNO”…
TASENGUKA AGOBA BAJJA.
Amakulu:
Omuntu bw’agamba abaagala okusenga ku kyalo kw’ali nti, “Ebya kuno munaabisobola?” aba ng’atabaagaliza kusenga ko kubanga ye aba tavuddeeko.

13.”BYA MPUNA”…
NG’AKUBBYE WA MU NJU.
Amakulu:
Ow’omu nju bw’akubba n’omumanya ebigambo bikulema okwogera amangu.

14.”BYOGERWA MPOLA”…
NG’AKUZAALIRA OMUKAZI ALOGA.
Amakulu:
Omuntu tayinza kwasanguza bigambo bibi bwe bityo, bwebiba nga bikwata ku mukulu amuzaalira omukazi. Ebisobyo by’omuntu omukulu oba ow’ekitibwa tebyatuukirizibwa.

15.”EBIGAMBO BYA KUNO BINGI”…
NG’OMWAMI Y’ASUZA ABABBI.
Amakulu:
Omwami bw’aba nga y’asuza ababbi, ebigambo ebimufaako n’ababbi b’asuza abantu batya okubyogera akaati.

16.”EBIGAMBO BYA KUNO NGA TEBYEKWEKA!”…
NGA BAMUGAMBYE GW’AYAGALA.
Amakulu:
Omuntu okumwogerako nti ayagala gundi, ate era ng’amwagala, tekimunakuwaza.

17.”EBUKOJJA BANJAGALA”…
NG’ADDA KU NNYOKO WAALI.
Amakulu:
Mu mpisa z’abaganda, ebukojja teba wammwe era baganda ba nnyoko bwe batabaayo, tobaayo na ssimba.

18.”EBY’ANFUDDE BINGI”…
AGULA MUTWE GWA NTE.
Amakulu:
Ayagala okulya ku bibye olw’okwekubagiza ng’amaze okufiirwa ebintu asaana kugula nnyama esanyusa so si mutwe.

19.”EBY’OMUGAGGA BIJJA BYOKYA”…
OMUSOTA BWE GUGENDA W’ALI NG’ADDUKA.
Amakulu:
Omusota adduka gwaki anti nga bintu bye bye bigenda gy’ali?

20.”EBY’OMUGAGGA BIVUNDA”…
BW’ALWALA EBBWA NG’ANYIGA.
Amakulu:
Kale singa alireka ne livunda nga bw’agamba.

21.”EBYAKUNO TEBIISOBOKE”…
NGA BAMUWAAYIRIZZA MUKAZI MUKADDE.
Amakulu:
Omusajja okumuwaayiriza okuganza omukazi omukadde kimunyiiza nnyo. Gwe bawaayiriza kyava ayagala n’okusenguka ku kyalo.

22. “EBYOKULYA TEBYANDEETA”…
OMUGENYI AKIINA NNYINIMU.
Amakulu:
Omugenyi bw’atalya bugenyi gy’akyadde n’asiibuza nnyinimu ebigambo ebyo, aba ayoggedde kaati nti anyiize olw’obutamuwa bugenyi. Oluusi omugenyi ayinza okuba nga tayogeza nnyiike naye anti “Kamwa kabi…”.

23. “EGINDI WALA”…
NGA TEKULI MUMANYI.
Amakulu:
Gw’oyagala ennyo ne bw’abeera ewala era owaliriza n’otuukayo omulabeko.

24. “EKKUMI TERIKYAWA OMU”…
NG’ALIKO EYAMUBUULIRA.
Amakulu:
Omuntu bwe bamwogerako obubi ne wataba amubbirako tayinza kugamba nti, “Ekkumi terikyawa omu”.

25.”EKYOKWEBIKKA KIRINTWALA EKIPAALO”…
NGA NE GY’ALIKIGGYA AMANYIIYO.
Amakulu:
Omuntu omugezi agenda okuva mu kifo oba ku mulimu nga gy’agenda alabye nga walungi.

26.”EMBAGA ENYUMA KIRO”…
BW’ATAGENDA KUBBA AGENDA KULWANA.
Amakulu:
Embaga z’ekiro ababbi n’abakozi b’ebibi eby’engeri endala bazaagala nnyo.

27.”EMBUGA TESIIBULWA”…
NGA SI MUGANZI.
Amakulu:
Obuganzi bukozesa ebintu bingi. Omuganzi bw’asiibula, omwami ayinza okumusibirirayo akantu. Ayinza n’okumuwerekerako ne banyumyamu nga bali babiri.

28.”EMBUUZE ZE NVA”…
NGA MWANNYOKO Y’AZIFUMBYE.
Amakulu:
Olugero lutulabula nti si kirungi okubuuliza ku bugenyi, mu ngeri y’okwenyinyala, enva ze baba bakufumbidde, okuggyako nga mwannyoko y’azifumbye.

29.”EMBWA YANGE TEBBA”…
NG’EYISE KU LWA TABA (OLWANIKO).
Amakulu:
Kiba kizibu embwa okuyita ku bintu by’eyagala nga byanikiddwa n’eteryako. N’omubbi bw’atyo, tayinza kuyita ku bintu by’ayagala n’atabibba, bwe wataba abikuuma. Olugero lutegeeza nti omubbi tayinza kugaanirwa.

30.”ENDWADDE Y’OMUTO TEKWATA”…
NG’AMUZAALA MUGANZI.
Amakulu:
Omwana w’omuganzi bw’alwala endwadde ekwata, kitaawe tamwegobako naye ow’omukyawe amugamba mangu nti, “Genda ewa nnyoko; ojja kunsiiga obulwadde”.

31.”ENSI EGULA MIRAMBO”…
NGA TEBASSE WUWO.
Amakulu:
Omuntu wo bwe bamuttira mu lutalo toyinza kwogera bw’otyo.

32.”ENSIMBI ZAABULA”…
ASIIBA WAKA.
Amakulu:
Omuntu agamba nti ensimbi zaabula lwaki tazinoonya? Omugayaavu atayagala kukola tayinza kufuna nsimbi.

33.”ENSIMBI ZE NFUNA SIMANYI GYE ZIDDA”…
AWASA BANOBYE.
Amakulu:
Oyo ensimbi z’awa nga bamukutte ne baka abasajja tazijjukira.

34.”EWAFFE ZIRYA NGUGO”…
AKUDDIZA MALIBA.
Amakulu:
Engugo gwe muddo ogulimu omunnyo ogukuza obulungi ente n’embuzi. Omuntu akusaba okumuwa ente oba embuzi azikulundire nga zirya ku ngugo akulaga maliba ng’agamba nti zaafa, songa yalya ndye. Abakumpanya bwe batyo bwe bakola.

35.”EY’EMBUZI SI YA ENTE”…
NG’ALIDDE EKIFI.
Amakulu:
Ennyama y’embuzi teyala ng’ey’ente naye omuntu bw’ayogera atyo aba agamba nti omulala obutagiryako si nsonga kasita nga ye aliddeko. Omuntu atalumirwa banne bw’amala okugabana ku kintu ekitonao tafa ku banne ababa batafunye.

36.”GANAAKALIRA KU NNYAGO”…
TEYEKKAANYA AGAFUMBYE.
Amakulu:
Olunyago luba ku ffumu. Edda abantu baayitanga n’amafumu gaabwe olw’okwerinda. Omuntu ali mu bwangu olwamalanga okulya ng’anaaba mu ngalo, ng’asitula. Bwebaamugambanga nti, “Tolinze na mazzi kukala mu ngalo!” ng’addamu nti, “Ganaakalira ku nnyago”.Omuntu agenda amangu bw’atyo teyasobolanga kwetegereza bakyala abaabanga bamufumbidde emmere.

37.”GUNSINZE”…
ALIWA BITONO.
Amakulu:
Omuntu bw’azza omusango ne yeetonda ayinza okusonyiyibwa oba okuweesebwa engassi entonotono.

38.”KA MBUUKIRE BAABA W’ABUUKIDDE”…
KWE KUGWA MU NTUBIRO.
Amakulu:
Omuntu tasaana kugoberera bugoberezi omulala ky’akola. Asaana amale okulaba nga tekiimuviiremu kabi.

39.”KA NDUVE KU NTONO”…
NG’OMUYALA ASANZE WE BAFUMBA.
Amakulu:
Omuyala bw’asanga we bafumba asimbula embooze enyuma, emmere esobole okuggya nga baanyumiza tebannamutamwa.

40.”KALIBA KASAJJA”…
AKULIISA ENGO.
Amakulu:
Okuwaanawaana omuntu kuyinza okumukozesa ebintu ne bimuviiramu akabi.

41.”KANGE”…
KAKIRA “KAFFE”.
Amakulu:
Ekintu omuntu ky’alinako obwannannyini kimwesiimisa okusinga ekya lukale.

42.”KAWUMMUNTA” OKW’ENJALA…
OKW’EKYENGERA ABA “MULAMBUZI”.
Amakulu:
Mu njala abantu abamu tebaagala kukyalirwa. Abakyalira bamwogerako nti “Awummunta”. Bw’abakyalira mu kyengera bamwagala ne bamutenda obulungi olw’okubalambula.

43.”KIFUNDIKWA KIRINSABIRA”…
TAFUNA BWAMI.
Amakulu:
Omuntu eyasuubiranga nti Kabaka alimuyiiyiza obwami olw’okusumika obulungi teyabufunanga. Obwami baasabanga busabe.

44.”KIGGWEESO”…
NGA NE GW’AYAGALA MW’AGENDEDDE.
Amakulu:
Mukwano gw’omuntu bw’agenda mu kifo kyonna okwesanyusa, munne n’atasobola kugenda naye, oyo asigadde awulira ennaku, kyava ayogera ebigambo ebyo asobole okuwummulizaawo ebirowoozo bye.

45.”KIRI MULAALA”…
TEYEEGULIRA NGABO.
Amakulu:
Engabo ky’ekyokulwanyisa buli musajja kye yabeeranga nakyo olw’okwekuuma. Omugayaavu bwe waabangawo emirembe nga tagigula. Abatamanyi kwerinda weebali bangi ne kaakano.

46. “KIRIBA EDDA”…
MMESE YA MU MUTALA.
Amakulu:
Emmese y’omu mutala erwawo okulya ku mmere gye baba basimbyemu naye oluvannyuma egituukako. Ate omukazi bw’azaalira omwana mu lusuku, omwana bamutwala mangu mu nnyumba, omwana omulala ne bamuleka nga bamufugise mu kitooke. Naye ekiseera kituuka omwana gwe baatwala mu nnyumba ne bamuzza mu lusuku naye ne bamuziikayo. Oyo naye baamwogerako nti, “Kiriba edda”. Olugero olwo lutulabula obutasekereranga bannaffe nga batuuse mu kabi naffe akatulindiridde, ng’obukadde n’okufa.

47.”KOZA MPOLA TUMALIRIZE”…
NGA MUNDA YANYIIZE DDA.
Amakulu:
Bw’okoza ne munno n’alaba ng’enva ojja kuzimalawo mangu anyiiga. Agenda okukugambako nga takyalina kirala kya kukukolera. Obuntu bulamu bwetaagibwa nnyo bwe tuba nga tulya ne bannaffe oba nga tunywa nabo oba nga tukola nabo ebintu eby’engeri endala.

48.”KUNO KWE KWAFFE”…
TAKULAGA W’ASULA.
Amakulu:
Waliwo abantu abatayagala kumanyibwa gye basula.

49.”KUNO TEKULI KABI”…
YEERABIRA EKIGENYI.
Amakulu:
Abantu ababi bayinza okutuuka buli wantu, n’ensolo enkambwe ziyinza okutuuka gye zitalowoozebwa kubeera, n’olwekyo omuntu asaana okwerabirira wonna w’aba ali.

50.”KUZAALA KULIMU KI?”…
NGA GWE WAZAALA TAKUWULIRA.
Amakulu:
Omwana atawulira oba atayamba bazadde be y’abagambisa nti okuzaala tekulina kye kugasa.

51.”KUZAALA KULUNGI”….NGA GWE WAZAALA AKUWULIRA.
02/19/2013 – 22:45 | Abazadde N’Abaana Baabwe
Amakulu: Omwana awulira era ayamba abazadde be y’abagambisa nti, okuzaala kugasa nnyo.

52.“KWATA N’OWAAYO”….NGA YASIKIRA MUSIKIRE.
02/13/2013 – 17:45 | Okweyagaliza Fekka.
Amakulu: Abantu abamu tebamanya buvunaanyizibwa bwabwe ku bantu be basikira, kyebava batabayisa ng’abantu baabwe ddala.

53.”KYAKULA NDABA”…
ABULWA W’AZAALA.
Amakulu:
Omuntu ayinza okubulwa omwana olw’okunyooma omukazi eyandimumuzaalidde, ng’agamba nti, “Kino ekiwala ekyayenganga ettaka nga nkiraba nkyagala ntya!”

54.”KYE NDIKUWA OLIKWASAAKO EBIRI”…
AKUWA LUMONDE WA BIKUTA.
Amakulu:
Lumonde muzibu okususa n’omukono ogumu. Olwo olugero luli mu kusaaga.

55.”LEKA EGWE AKASANDA”…
NG’ERUMYE MUSAJJA.
Amakulu:
Kirowoozebwa nti omukazi bw’afumba emmere ng’enjala temuluma nnyo, tabuguutana kugijjula mangu. Bba bw’agimusaba kyava amuddamu nti, “Ka emale okujjiira ddala obulungi”.

56.”LINDA KIGGWEEYO”…
AFUMITA MUKIRA.
Amakulu:
Omuyizzi alinda ekisolo okuggwaayo y’afumita omukira. N’ebintu ebirala bye tukola, tusaana okumanya ekiseera ekituufu eky’okubikoleramu.

57.”LUMONDE AWUBIRA”…
NG’ALABYE MWANNYINA.
Amakulu:
Omukazi bw’amala okugamba banne nti talina lumonde mu musiri ate n’asimayo eminwe ng’alabye ku mwannyina assaawo ensonga nti oyo yali tamulabye. Ekyo kitegeeza nti oluganda kintu kikulu nnyo.

58.”MBIJJUKIDDE”…
OMUWUULU ENSWA AZIMALIRA KU KISWA.
Amakulu:
Omuwuulu bw’ajjukira ng’eka talinaayo mukazi gw’azitwalira kwe kuziriira ku kiswa. N’ebintu ebirala abawuulu bwe batyo bwe babyeriira gye baba babisanze ne babimalawo.

59.”MMAALI YATOKOMOKA”…
AGULA MAGI NA NSUWA.
Amakulu:
Ensuwa n’amagi bwe bigwa wansi byatika bubi. Omuntu okufiirwa ensimbi ze mu bintu ebirala ate n’asuubula ensuwa oba amagi ayinza okweyongera okufiirwa.

60.”MUKADDE TASEKA”…
NGA TALABYE AMUNYONYOOGERA.
Amakulu:
Omukadde naye ayinza okusanyuka ng’alabye gw’anyumya naye obulungi
The Lord Bless You.