Category Archives: Proverbs(Engeero)

LUGANDA PROVERBS AND THEIR MEANINGS!

Standard

BYE BAMUGAMBA BY’ATAWONGA
… , NTI “LUBAALE ANZITA”.

Omuntu bw’agaana okukola ebimugambibwa tasaana kwemulugunya ng’atuukiddwako obuzibu.

BW’OVA KU BYANGE
… NG’OGENDA KU WA NGATTO.

Emmandwa ya Muwanga y’eraguza engatto. Omuntu gwe bagamba ebintu nga takkiriza gwe bagamba okugenda ku mmandwa eraguza engatto emumatize.

GW’OYIGlRIZA OKWESA
…, AKUGOBYA NKAAGA.

Nkaaga z’empiki 16 ezaalika we zivudde. Omuntu azigobesa aba amanyl nnyo okwesa. Olugero lutulabula obutannyoomanga bantu be tuyigiriza ebintu kubanga bayinza okubiyiga ne babitusinza.

GW’OTOZINANGA NAYE
…, BW’ASITUKA OKUZINA NGA GGWE OTUULA.

Omuntu ng’oyo ayinza okuzina ng’abuuka n’akulinnya. Olugero lutulabula obuteemanyizanga nnyo bantu be tutamanyi bulungi.

GWE BAAYOGEDDEKO KAMBE KAWAASE
…, TEKAGGWAAKO MASANDA.

Omuntu bwe bamala okumwogerako obubi, erinnya lye liba terikyayinza kulongookera ddala ne liddawo nga bwe Iyali nga tebannamwogerako.

GA LULEEBA
…, GANYWEBWA WA MWOYO.

Amazzi g’oku luleeba ennyonyi zigazannyiramu era gagwamu ebibi bingi, kye gava gatanyweka, okggyako omuntu ow’omwoyo omugumu
KY’OFA TOGABYE
…, WALUMBE Y’AKIGABA.

Omuntu bw’affa nga talaamye, ebintu bye babigabira mu kwabya lumbe Iwe.

KUBENNANYA
… NG’OLUTTA OW’ETTULU.

Okubennanya ky’ekintu ekyangu ennyo. Olumbe olufuula omuntu muzibe bwe lusanga ow’ettulu, luba lusigazza kuziba limu Iyokka, anti ng’eddala Iyafa dda.

KIRYOKYA EMBI
…, KYE KIRYOKYA N’ENNUNGI.

Mu lugero luno, ekigambo ‘kwokya’ kitegeeza ‘kutta’. Amakulu g’olugero ge gana nti olumbe olutta abawejjere Iwe lutta n’ab’ekitiibwa.

KATONO KEEWAZA
… KAKIRA EDDENE EDDWADDE.

Omuntu bw’aba omutono nga mulamu asinga omunene omulwadde.

KASENNYANKU
…, Z’ATYABA ZE ZIMWOKYA.

Ekiwuka ekyo kiba n’obuti obukalu ku mabega. Omuliro bwe gukwata obuti obwo nga nakyo gukyokya. Waliwo abantu bangi abakola ebintu ne bibaviiramu olumbe oba okufa songa ebyo si bye baagenderera mu ku bikola.

EYALI AFUDDE BW’OLEMALA
…, NTI “KATONDA YANKOLERA!”

Omuntu bw’awona obulwadde obw’amaanyi oba ekintu eky’engeri endala, n’alemala, tasaana kunyiigira Katonda nti yakola bubi okumulemaza. Asaana amwebaze olw’okumuwonya okufa.

ESSANYU LYE LYA MULALU
…, BAMUBAJJIRA ENVUBA NG’AZINA.

Envuba gwe muti gwe bassangamu okugulu kw’omulalu aleme kugenda buli wantu. Envuba yalumyanga nnyo okugulu naye omulalu ng’ebyo tabiwulira. Omuntu asanyukira by’atasaanidde kusanyukira y’ayogerwako bw’atyo.

ENNUNGU
… ENKALIRIZE EKISA TEWONA.

Ennungu y’ensalika oba ebbwa wansi w’ekigere. Edda okuwonya ennungu baagikaliriranga ku muliro, omulwadde n’awulira obulumi bungi obw’omuliro. Okuggya mu bantu emize eminene oluusi kyetaagibwa okubabonereza ennyo awatali kubasaasira.

EBIDDAWO TEBYENKANANKANA
…, ENKAAJUMBE TEMALA NJU.

Essubi eriserekululwa ku nju enkadde ye nkaajumbe. Eryo teriyinza kumala nju mpya egyenkana obunene. N’omusika tatera kwenkana mu byonna nyo gw’aba asikidde.

EBIDDAWO TEBYENKANANKANA
…, ENKAAJUMBE TEMALA NJU.

Essubi eriserekululwa ku nju enkadde ye nkaajumbe. Eryo teriyinza kumala nju mpya egyenkana obunene. N’omusika tatera kwenkana mu byonna nyo gw’aba asikidde.

BALUBUULIZA MBAZZI
…, NGA LULI KU MUDDO LUGAAYA.

Bwe baba babuuza embazzi ey’okutta ensolo enfuge, nga yo eri ku muddo erya. N’omuntu bw’atyo, okufa era n’ebibi ebirala emirundi mingi bimutuukako nga tamanyi.

ASIlKA OBULAMU
…, TASSA MUKONO.

Okukuuma obulamu ab’edda baakugeraageranya n’okusiika ebintu, ng’entungo, omuwemba, n’ebirala. Omuntu bw’aba asiika ebintu ebyo tawummuza mukono, bw’aguwummuza nga bisiriira. Obulamu bwaffe nabwo tusaana okubulabirira buli kiseera, tuleme kubwonoona Iwa bugayaavu.

AMAANYI GA NABUGI
…, GAMUKUBYA AKYALI MUTO.
Nabugi gwe gumu ku mituba egivaamu embugo ennungi ennyo, naye bwe gukula tegukomagika, kye bava bagukomaga nga gukyali muto. Abantu abeemanya eryanyi ne bajooga buli muntu batera okuttibwa nga bato.

SSEBUWUFU BWA NGO
…, TEBUYITIBWAMU MBWA.

Embwa teyinza kugenda ng’erondoola engo mw’eyise kubanga egitya. N’omuntu omuzira oba omukambwe bw’atyo bw’atiibwa.

OBUKAAJUMBE
…, ANAABUSEREKA AKEERA.

Essubi ekkade erisereka bwe bukaajumbe. Tebuserekeka; anaabusereka ky’ava asaana okubukeererako. Ebintu ebizibu byetaaga kukola ng’obudde bukyali buweweevu.

EMPERA TEKWATA MAGULLU
…, EKWATA KAMWA.

Omuntu okulayira nti tagenda kutya tekimugaana kudduka ng’obulwa bukuze

AYOGERA KAATI
…, NG’OMUYIZZI AMAZE OKUTEGA.

Abayizzi bwe bamala okutega ne Iwogooma ku kizigo, nga baagala ensolo eddukeko egwe mu bitimba. Olwo baba bogeera nga tebalina kye batya.

AFUUYE ENG’OMBE
…, NGA TALAGAANYE NA BAYZZI.
Bw’ofuuwa eng’ombe nga tolagaanye na bayizzi, bayinza obutajja. Ebintu byonna ebyetaaga abantu abangi, byetaaga kumala kulagaana nabo.

“ABAKULU BALYA BULUNGI”…
Y’AGWA N’OLUSUUBO.
Amakulu:
Omuddu eyeegombanga ennyo okulya ku birungi mukama we by’alyako ye yalinnyanga ku kintu n’awanula olusuubo. Naye olusuubo bwe lwakutukanga ng’agwa nalwo. Mukama we bwe yakimanyanga ng’eyamwalula esiridde. Abaddu abamu beegezanga ne mu bintu bya bakama baabwe ebirala. Kya kabi nnyo omuntu okululunkanira ebitali bibye.

“ABAKULU N’ABAKULU TEBASEERANA MUKUBI”…
NGA SI ZA MUNNYO.
Amakulu:
Olugero lututegeeza nti ebintu ebirungi n’abakulu bayinza okubikaayanira.

“AGAASAAKA GE GATTULA”…
NG’AKUDDAKO MULUNGI.
Amakulu:
Amannyo g’ensaamu esaaka tegafaanana n’ag’ettula. Olubugo bwe baluttuza ensaamu esaaka lufaanana ne lwe baasaaka ne bataluttula. Omuntu bw’aba ne mutoowe amufaanana ate nga mulungi kyava amwenyumirirrizaamu ng’agamba nti, “Ndaba fembi twava mu lubumbiro lumu”.

“AGENDA Y’ALABA”…
OW’EBBUBA TALAGA NAKU.
Amakulu:
Ow’ebbuba tayinza kwesiga mukaze we. Bulijjo amulowooleza kukola bikyamu. Kyava tayagala kumulaga naku z’aliddirako ng’abaddeko gy’agenda. Alowooza nti omukazi obutamanya naku bba z’aliddirako kimugaana okukola ensobi.

“AKATONO OKALYA NE MUNNO”…
BW’AKWATA ENKUKUNYI ANYIGIRA KU KINKUMU.
Amakulu:
Enkukunyi teriibwa, kyava takuwaako, naye ate era kiba kizibu munno okukuwa ku buli kantu k’aliddeko.

“ANI ALIMUMPEERA?”…
AWA WA KIBUNGU.
Amakulu:
Omwana atannamera mannyo y’ayitibwa ow’ekibungu. Nyina bw’alowooza nga tewali alimuwa byakulya n’akkuta nga ye afudde kyava amuwa ebiriibwa ebya buli ngeri ne by’atasobola kuluma oba okugaaya.

“AWALI EDDIBU TEWALUMA”…
NGA SI GWE BALIKUBYE.
Amakulu:
Omuntu tayinza kumanya bulumi obutuuka ku mubiri gwa munne, kyava asobola okwogera bw’atyo.

“BAANA BAZANYE”…
BW’AVAAWO ABAYITA ‘BALANGIRA’.
Amakulu:
Tekiba kyangu omugenyi okukangavvulira abaana mu maka gaabwe nga bamukolerako ekyejo. Bwe wabaawo abagambako, addamu nti, “Abaana mubaleke bazannye”, naye bw’addayo eka n’aboogerako ebibi byonna, ng’abayita na ‘balangira’. Kyandibadde kirungi okutegeeza bannaffe ensobi ze bakola okusinga okubageya.

“BAATWAYA, BAATULEKERA KI!”…
OMUGOGO ALAGA GUMU.
Amakulu:
Abaayi tebatema ttooke limu mu lusuku. Omuntu okwogera bw’atyo aba anoonya kusaasirwa nnyo.

“BADDEREEVA ENSIMBI BAZIYOOLA MU MAKUBO”…
NTI GGWE BAKUKWATA OMUKONO NGA BAYOOLA?
Amakulu:
Enjogera eyo ya kuzannyisa kigambo ‘kuyoola’. Baddereeva ensimbi nabo bakola nkole.

“BAKALE BOOGERE”…
NGA BAMUGAMBYE GW’AYAGALA.
Amakulu:
Omuntu bw’aba ne munne gw’ayagala abantu ne bamwatuukiriza tafaayo nnyo, olw’okwagala kw’aba nakwo.

“BAKIWADDE MUNNANGE”…
BWE BUGGYA.
Amakulu:
Ab’obuggya bwe balaba nga bannaabwe bafunye ebirungi tebasanyuka.

“BAKUGAMBA”…
Y’AKUGAMBA.
Amakulu:
Omuntu ayinza okutya okwatulira munne ebigambo ebinene ebimukwatako, n’ayogera nga yeetooloola bw’atyo.
“BAKUSEERA”…
TAKWAZIKA.
Amakulu:
Okugaana omuntu okugula ekintu ky’ayagala olwokubanga bakiseera, ate nga ggwe tojja kumwazika kikyo, tekiba kirungi.

Best Regards
Paul Ssemaluulu (PhD)
School of Computing and Informatics Technology
Tel 256 702 271957

Advertisements

60 Luganda Proverbs(Engero) and their meanings!

Standard

By Paul Ssemaluulu (PhD)
School of Computing and Informatics Technology
Tel 256 702 271957

1.”BAKUYITA EMBUGA”…SI BUGANZI.
Amakulu:
Buli gwe bayita embuga tebamuyita kumuwa birungi. Oluusi baba bamuyita kumukuba oba kumusiba. Abamu kyebava batya okuyitibwa embuga.

2.”BALEKE BAGGWE AKANYOOMAGANO”…NGA GW’AYAGALA Y’ALI KUNGULU.
Amakulu:
Mukwano gw’omuntu bw’aba ng’alwana n’omuntu gw’asinza amaanyi, munne taba na kweralikirira, kyava tayagala na kubataasa mangu, ng’ayagala mukwano gwe amale okwemala ekkonda ku mwoyo.

3.”BALIKOMYA EYO NE BAZZA”…YE MUNYORO AGENDA.
Amakulu:
Buganda ne Bunyoro bwe zaalwananga edda nga buli ludda olusinza amaanyi luwamba abantu ku ludda olulala. Abawambe abagumu baagezangako okubomba naye abamu baatyanga. Olugero lutuyigiriza butatya kwanganga bizibu.

4. “BALIKUBA KU NDA ERIDDE”… MUKA OMUBBI TALAMULA BBA.
Amakulu:
Baka ababbi baagala eby’okulya n’ebintu ebirala okusinga obulamu bwabwe n’obwa babbaabwe, kyebava batasobola kubalabula.

5.”BALIMUTTA JJO”…TEKIKULOBERA KUMUSENGA.
Amakulu:
Omuntu gwe basalidde ogw’okufa ne bamulaga n’olunaku olw’okuttibwa ayinza okusonyiyibwa n’atattibwa. N’olwekyo abaagala okubeera naye tebasaana kumuddukako.

6. “BALO EMBOGO YAMUTTA”…NTI “BW’ATYO BW’AZIFUMITA”.
Amakulu:
Okwo kwali kubika naye olw’obutawuliriza bulungi, omukazi gwe baabikira teyategeera nti embogo ye yatta bba. Omukazi kyebaava bamuyita “Nampulirazibi”. Bulijjo tusaana okuwulirizanga obulungi ebitugambibwa.

7. “BANDABA”…AFUNDA KU MUNAABO.
Amakulu:
Emmere bw’eba ey’abantu abangi, omuntu gwe batannaba kuwa bw’atayogera, n’alinda okumulaba obulabi, ayinza obutafuna. Mu bintu ebigabibwa byonna, atannafuna tasaana kusirika busirisi.

8. “BANNANGE BANGI”…NGA TONNAGWA WABI.
Amakulu:
Omuntu bw’agwa mu kabi nga banne bamwabulira.

9. “BINSANGA WANO”…Z’ENNIMI Z’OMUKADDE.
Amakulu:
Abantu abakulu bawulira ebintu bingi ebibabuulirwa abantu aba buli ngeri. Ebyo oluusi bye bongeramu ebyabwe ne bafuuka ab’ennimi oba ab’olugambo.

10.”BUKYA MBIRYA”…
OMUNYA GUJJIIRA KU NJU.
Amakulu:
Ennyumba y’ennimiro y’omunya kuba kwe gufuna bye gulya naye bw’eggya nagwo kwe gufiira nga gulaajana. Abantu abaggejjera ku bintu bye banyaga ku bannaabwe nabo oluusi batuuka ku kulaajana bwe batyo nga bafumbikiriziddwa ne bakwatibwa obulungi.

11.”BWE BAAMBUULIRA SAATUULA”…
NGA LWALI LWA MUGAGGA.
Amakulu:
Ennyimbe z’abagagga zituukibwamu abantu abagenda okufunamu obufunyi ebintu, oba okulya oba okunywa.

12.”BYA KUNO”…
TASENGUKA AGOBA BAJJA.
Amakulu:
Omuntu bw’agamba abaagala okusenga ku kyalo kw’ali nti, “Ebya kuno munaabisobola?” aba ng’atabaagaliza kusenga ko kubanga ye aba tavuddeeko.

13.”BYA MPUNA”…
NG’AKUBBYE WA MU NJU.
Amakulu:
Ow’omu nju bw’akubba n’omumanya ebigambo bikulema okwogera amangu.

14.”BYOGERWA MPOLA”…
NG’AKUZAALIRA OMUKAZI ALOGA.
Amakulu:
Omuntu tayinza kwasanguza bigambo bibi bwe bityo, bwebiba nga bikwata ku mukulu amuzaalira omukazi. Ebisobyo by’omuntu omukulu oba ow’ekitibwa tebyatuukirizibwa.

15.”EBIGAMBO BYA KUNO BINGI”…
NG’OMWAMI Y’ASUZA ABABBI.
Amakulu:
Omwami bw’aba nga y’asuza ababbi, ebigambo ebimufaako n’ababbi b’asuza abantu batya okubyogera akaati.

16.”EBIGAMBO BYA KUNO NGA TEBYEKWEKA!”…
NGA BAMUGAMBYE GW’AYAGALA.
Amakulu:
Omuntu okumwogerako nti ayagala gundi, ate era ng’amwagala, tekimunakuwaza.

17.”EBUKOJJA BANJAGALA”…
NG’ADDA KU NNYOKO WAALI.
Amakulu:
Mu mpisa z’abaganda, ebukojja teba wammwe era baganda ba nnyoko bwe batabaayo, tobaayo na ssimba.

18.”EBY’ANFUDDE BINGI”…
AGULA MUTWE GWA NTE.
Amakulu:
Ayagala okulya ku bibye olw’okwekubagiza ng’amaze okufiirwa ebintu asaana kugula nnyama esanyusa so si mutwe.

19.”EBY’OMUGAGGA BIJJA BYOKYA”…
OMUSOTA BWE GUGENDA W’ALI NG’ADDUKA.
Amakulu:
Omusota adduka gwaki anti nga bintu bye bye bigenda gy’ali?

20.”EBY’OMUGAGGA BIVUNDA”…
BW’ALWALA EBBWA NG’ANYIGA.
Amakulu:
Kale singa alireka ne livunda nga bw’agamba.

21.”EBYAKUNO TEBIISOBOKE”…
NGA BAMUWAAYIRIZZA MUKAZI MUKADDE.
Amakulu:
Omusajja okumuwaayiriza okuganza omukazi omukadde kimunyiiza nnyo. Gwe bawaayiriza kyava ayagala n’okusenguka ku kyalo.

22. “EBYOKULYA TEBYANDEETA”…
OMUGENYI AKIINA NNYINIMU.
Amakulu:
Omugenyi bw’atalya bugenyi gy’akyadde n’asiibuza nnyinimu ebigambo ebyo, aba ayoggedde kaati nti anyiize olw’obutamuwa bugenyi. Oluusi omugenyi ayinza okuba nga tayogeza nnyiike naye anti “Kamwa kabi…”.

23. “EGINDI WALA”…
NGA TEKULI MUMANYI.
Amakulu:
Gw’oyagala ennyo ne bw’abeera ewala era owaliriza n’otuukayo omulabeko.

24. “EKKUMI TERIKYAWA OMU”…
NG’ALIKO EYAMUBUULIRA.
Amakulu:
Omuntu bwe bamwogerako obubi ne wataba amubbirako tayinza kugamba nti, “Ekkumi terikyawa omu”.

25.”EKYOKWEBIKKA KIRINTWALA EKIPAALO”…
NGA NE GY’ALIKIGGYA AMANYIIYO.
Amakulu:
Omuntu omugezi agenda okuva mu kifo oba ku mulimu nga gy’agenda alabye nga walungi.

26.”EMBAGA ENYUMA KIRO”…
BW’ATAGENDA KUBBA AGENDA KULWANA.
Amakulu:
Embaga z’ekiro ababbi n’abakozi b’ebibi eby’engeri endala bazaagala nnyo.

27.”EMBUGA TESIIBULWA”…
NGA SI MUGANZI.
Amakulu:
Obuganzi bukozesa ebintu bingi. Omuganzi bw’asiibula, omwami ayinza okumusibirirayo akantu. Ayinza n’okumuwerekerako ne banyumyamu nga bali babiri.

28.”EMBUUZE ZE NVA”…
NGA MWANNYOKO Y’AZIFUMBYE.
Amakulu:
Olugero lutulabula nti si kirungi okubuuliza ku bugenyi, mu ngeri y’okwenyinyala, enva ze baba bakufumbidde, okuggyako nga mwannyoko y’azifumbye.

29.”EMBWA YANGE TEBBA”…
NG’EYISE KU LWA TABA (OLWANIKO).
Amakulu:
Kiba kizibu embwa okuyita ku bintu by’eyagala nga byanikiddwa n’eteryako. N’omubbi bw’atyo, tayinza kuyita ku bintu by’ayagala n’atabibba, bwe wataba abikuuma. Olugero lutegeeza nti omubbi tayinza kugaanirwa.

30.”ENDWADDE Y’OMUTO TEKWATA”…
NG’AMUZAALA MUGANZI.
Amakulu:
Omwana w’omuganzi bw’alwala endwadde ekwata, kitaawe tamwegobako naye ow’omukyawe amugamba mangu nti, “Genda ewa nnyoko; ojja kunsiiga obulwadde”.

31.”ENSI EGULA MIRAMBO”…
NGA TEBASSE WUWO.
Amakulu:
Omuntu wo bwe bamuttira mu lutalo toyinza kwogera bw’otyo.

32.”ENSIMBI ZAABULA”…
ASIIBA WAKA.
Amakulu:
Omuntu agamba nti ensimbi zaabula lwaki tazinoonya? Omugayaavu atayagala kukola tayinza kufuna nsimbi.

33.”ENSIMBI ZE NFUNA SIMANYI GYE ZIDDA”…
AWASA BANOBYE.
Amakulu:
Oyo ensimbi z’awa nga bamukutte ne baka abasajja tazijjukira.

34.”EWAFFE ZIRYA NGUGO”…
AKUDDIZA MALIBA.
Amakulu:
Engugo gwe muddo ogulimu omunnyo ogukuza obulungi ente n’embuzi. Omuntu akusaba okumuwa ente oba embuzi azikulundire nga zirya ku ngugo akulaga maliba ng’agamba nti zaafa, songa yalya ndye. Abakumpanya bwe batyo bwe bakola.

35.”EY’EMBUZI SI YA ENTE”…
NG’ALIDDE EKIFI.
Amakulu:
Ennyama y’embuzi teyala ng’ey’ente naye omuntu bw’ayogera atyo aba agamba nti omulala obutagiryako si nsonga kasita nga ye aliddeko. Omuntu atalumirwa banne bw’amala okugabana ku kintu ekitonao tafa ku banne ababa batafunye.

36.”GANAAKALIRA KU NNYAGO”…
TEYEKKAANYA AGAFUMBYE.
Amakulu:
Olunyago luba ku ffumu. Edda abantu baayitanga n’amafumu gaabwe olw’okwerinda. Omuntu ali mu bwangu olwamalanga okulya ng’anaaba mu ngalo, ng’asitula. Bwebaamugambanga nti, “Tolinze na mazzi kukala mu ngalo!” ng’addamu nti, “Ganaakalira ku nnyago”.Omuntu agenda amangu bw’atyo teyasobolanga kwetegereza bakyala abaabanga bamufumbidde emmere.

37.”GUNSINZE”…
ALIWA BITONO.
Amakulu:
Omuntu bw’azza omusango ne yeetonda ayinza okusonyiyibwa oba okuweesebwa engassi entonotono.

38.”KA MBUUKIRE BAABA W’ABUUKIDDE”…
KWE KUGWA MU NTUBIRO.
Amakulu:
Omuntu tasaana kugoberera bugoberezi omulala ky’akola. Asaana amale okulaba nga tekiimuviiremu kabi.

39.”KA NDUVE KU NTONO”…
NG’OMUYALA ASANZE WE BAFUMBA.
Amakulu:
Omuyala bw’asanga we bafumba asimbula embooze enyuma, emmere esobole okuggya nga baanyumiza tebannamutamwa.

40.”KALIBA KASAJJA”…
AKULIISA ENGO.
Amakulu:
Okuwaanawaana omuntu kuyinza okumukozesa ebintu ne bimuviiramu akabi.

41.”KANGE”…
KAKIRA “KAFFE”.
Amakulu:
Ekintu omuntu ky’alinako obwannannyini kimwesiimisa okusinga ekya lukale.

42.”KAWUMMUNTA” OKW’ENJALA…
OKW’EKYENGERA ABA “MULAMBUZI”.
Amakulu:
Mu njala abantu abamu tebaagala kukyalirwa. Abakyalira bamwogerako nti “Awummunta”. Bw’abakyalira mu kyengera bamwagala ne bamutenda obulungi olw’okubalambula.

43.”KIFUNDIKWA KIRINSABIRA”…
TAFUNA BWAMI.
Amakulu:
Omuntu eyasuubiranga nti Kabaka alimuyiiyiza obwami olw’okusumika obulungi teyabufunanga. Obwami baasabanga busabe.

44.”KIGGWEESO”…
NGA NE GW’AYAGALA MW’AGENDEDDE.
Amakulu:
Mukwano gw’omuntu bw’agenda mu kifo kyonna okwesanyusa, munne n’atasobola kugenda naye, oyo asigadde awulira ennaku, kyava ayogera ebigambo ebyo asobole okuwummulizaawo ebirowoozo bye.

45.”KIRI MULAALA”…
TEYEEGULIRA NGABO.
Amakulu:
Engabo ky’ekyokulwanyisa buli musajja kye yabeeranga nakyo olw’okwekuuma. Omugayaavu bwe waabangawo emirembe nga tagigula. Abatamanyi kwerinda weebali bangi ne kaakano.

46. “KIRIBA EDDA”…
MMESE YA MU MUTALA.
Amakulu:
Emmese y’omu mutala erwawo okulya ku mmere gye baba basimbyemu naye oluvannyuma egituukako. Ate omukazi bw’azaalira omwana mu lusuku, omwana bamutwala mangu mu nnyumba, omwana omulala ne bamuleka nga bamufugise mu kitooke. Naye ekiseera kituuka omwana gwe baatwala mu nnyumba ne bamuzza mu lusuku naye ne bamuziikayo. Oyo naye baamwogerako nti, “Kiriba edda”. Olugero olwo lutulabula obutasekereranga bannaffe nga batuuse mu kabi naffe akatulindiridde, ng’obukadde n’okufa.

47.”KOZA MPOLA TUMALIRIZE”…
NGA MUNDA YANYIIZE DDA.
Amakulu:
Bw’okoza ne munno n’alaba ng’enva ojja kuzimalawo mangu anyiiga. Agenda okukugambako nga takyalina kirala kya kukukolera. Obuntu bulamu bwetaagibwa nnyo bwe tuba nga tulya ne bannaffe oba nga tunywa nabo oba nga tukola nabo ebintu eby’engeri endala.

48.”KUNO KWE KWAFFE”…
TAKULAGA W’ASULA.
Amakulu:
Waliwo abantu abatayagala kumanyibwa gye basula.

49.”KUNO TEKULI KABI”…
YEERABIRA EKIGENYI.
Amakulu:
Abantu ababi bayinza okutuuka buli wantu, n’ensolo enkambwe ziyinza okutuuka gye zitalowoozebwa kubeera, n’olwekyo omuntu asaana okwerabirira wonna w’aba ali.

50.”KUZAALA KULIMU KI?”…
NGA GWE WAZAALA TAKUWULIRA.
Amakulu:
Omwana atawulira oba atayamba bazadde be y’abagambisa nti okuzaala tekulina kye kugasa.

51.”KUZAALA KULUNGI”….NGA GWE WAZAALA AKUWULIRA.
02/19/2013 – 22:45 | Abazadde N’Abaana Baabwe
Amakulu: Omwana awulira era ayamba abazadde be y’abagambisa nti, okuzaala kugasa nnyo.

52.“KWATA N’OWAAYO”….NGA YASIKIRA MUSIKIRE.
02/13/2013 – 17:45 | Okweyagaliza Fekka.
Amakulu: Abantu abamu tebamanya buvunaanyizibwa bwabwe ku bantu be basikira, kyebava batabayisa ng’abantu baabwe ddala.

53.”KYAKULA NDABA”…
ABULWA W’AZAALA.
Amakulu:
Omuntu ayinza okubulwa omwana olw’okunyooma omukazi eyandimumuzaalidde, ng’agamba nti, “Kino ekiwala ekyayenganga ettaka nga nkiraba nkyagala ntya!”

54.”KYE NDIKUWA OLIKWASAAKO EBIRI”…
AKUWA LUMONDE WA BIKUTA.
Amakulu:
Lumonde muzibu okususa n’omukono ogumu. Olwo olugero luli mu kusaaga.

55.”LEKA EGWE AKASANDA”…
NG’ERUMYE MUSAJJA.
Amakulu:
Kirowoozebwa nti omukazi bw’afumba emmere ng’enjala temuluma nnyo, tabuguutana kugijjula mangu. Bba bw’agimusaba kyava amuddamu nti, “Ka emale okujjiira ddala obulungi”.

56.”LINDA KIGGWEEYO”…
AFUMITA MUKIRA.
Amakulu:
Omuyizzi alinda ekisolo okuggwaayo y’afumita omukira. N’ebintu ebirala bye tukola, tusaana okumanya ekiseera ekituufu eky’okubikoleramu.

57.”LUMONDE AWUBIRA”…
NG’ALABYE MWANNYINA.
Amakulu:
Omukazi bw’amala okugamba banne nti talina lumonde mu musiri ate n’asimayo eminwe ng’alabye ku mwannyina assaawo ensonga nti oyo yali tamulabye. Ekyo kitegeeza nti oluganda kintu kikulu nnyo.

58.”MBIJJUKIDDE”…
OMUWUULU ENSWA AZIMALIRA KU KISWA.
Amakulu:
Omuwuulu bw’ajjukira ng’eka talinaayo mukazi gw’azitwalira kwe kuziriira ku kiswa. N’ebintu ebirala abawuulu bwe batyo bwe babyeriira gye baba babisanze ne babimalawo.

59.”MMAALI YATOKOMOKA”…
AGULA MAGI NA NSUWA.
Amakulu:
Ensuwa n’amagi bwe bigwa wansi byatika bubi. Omuntu okufiirwa ensimbi ze mu bintu ebirala ate n’asuubula ensuwa oba amagi ayinza okweyongera okufiirwa.

60.”MUKADDE TASEKA”…
NGA TALABYE AMUNYONYOOGERA.
Amakulu:
Omukadde naye ayinza okusanyuka ng’alabye gw’anyumya naye obulungi
The Lord Bless You.

Luganda proverbs that can get you Inspired(PART 3)

Standard

By Dr.Paul Ssemaluulu
School of Computing and Informatics Technology
Tel 256 702 271957

AKOLA BIKOLEMU…
NG’ATIKKULA AVA EMUGGA.

Amakulu:
Newankubadde ng’oluusi kyetaagibwa okutikkula abeetisse ebizito naye ogwo teguba mulimu ogwenyumirizisa omuntu.

AKOLA BYA MBYONE…
OWOOBUSA BY’AKOLA EWAABWE.
Amakulu:
Olw’obutaba na Musajja amufuga, owoobusa ayisa nga bw’ayagala.

AKUBA OWUWE…
AKUBA AWUMBA ENGALO.

Amakulu:
Omuntu abonereza owuwe amubonereza amusaasira.

AKUDDIRA MU LUYIMBA…
TALUWOOMYA.

Amakulu:
Abantu batera nnyo okukyusakyusa ebigambo ebyogeddwa bannaabwe, ne babyongeramu ne bye batayogedde.

AKUGOBA …
Y’AKUWA AMAGEZI.
Amakulu:
Bw’agamba nti “Ab’emmanga mbaweerezza” nga naawe olabuka, ng’eyo ovaayo, ng’okwata ekkubo eddala. Abantu abamu okugobwa ku mirimu oba mu bifo kubaviiramu ebirungi.

AKUJJUKIZA …
AKIRA AKUVUMA.
Amakulu:
Okutegeeza omuntu ensobi gy’aba akoze kiba kirungi okusinga okumuvuma.

AKUKEERA ENKYA…
BW’ATAKUZINGA MUGGO AKUZINGA BUGENYI.
Amakulu:
Omuntu ow’engeri eyo bw’atajja kulwana aba alina ekirungi ky’akuleetedde.

AKUKEERA ENKYA…
BW’ATAKUVUMA ASUNZA.

Amakulu:
Bw’aba Tazze kuvuma ng’azze kukwebaza.

AKUKYAAYE BW’AWEREKERA AKUBANJA…
TEWEEBAKA.

Amakulu:
Akukyaye ayinza okufukuutirira akubanja okukuwawaabira mu mbuga z’amateeka. Omuntu bw’akyawa omuntu ate ne yeegatta n’omuntu omulala alina ky’amuvunaana gwe bakyaye aba mu kabi.

AKULABAKO AKATONO…
AKIRA ALAGIRIZA.
Amakulu:
Okugenda ewa munno n’omulabako akatono kisinga okumutumira.

AKULIRA MU NDA YA MUNNE…
TABULAKO K’AGGYAMU.
Amakulu:
Abaana batera okubaako ekintu kye bafaananya bannyaabwe.

AKUMMA EBIJANJAALO…
AKUWONYA MBUBU.
Amakulu:
Omuntu bw’akusaba ekintu ekiyinza okumuviiramu omutawaana n’otokimuwa, ayinza okukugeza ku muntu amummye ebijanjaalo. Naye ebyo oluusi abyogeza nsaalwa.

AKUNOONYA AMEEWOLA…
TAKUNOONYA MASASULA.

Amakulu:
Ayagala okwewola ensimbi oba ekintu ekirala afuba nnyo okunoonya gw’ayagala okuzeewolako naye okusasula bwe kutuuka adduka mudduke.

AKUSIGULA…
TAKUGULA.
Amakulu:
Abasajja abasigula abakazi mu maka gaabwe ate nabo oluusi tebabawasa. Waliwo abantu abasendasenda oba abasigula bannaabwe okukola ebitali bituufu naye olugwa mu buzibu nga beddukira.

AKUSINGA …
AKUKUBYA GW’OKUTTE.

Amakulu:
Omuntu akufuga ennyo oba akusinga ennyo amaanyi ayinza okukuggyako omuggo gwo n’agukukubisa.

AKUSUUBIZA …
AKIRA AKUMMA.
Amakulu:
Omuntu omwesigwa bw’asuubiza okugaba oba okukola ekintu kiba kirungi okusinga okugaana.

AKUTEMYAKO OYAGALA WA MBAZZI…
AKUBAGULIZA WA KIGWO?
Amakulu:
Abantu abalabulwa mu bigambo oba mu bikolwa ne batategeera mangu be bagambibwa ebigambo ebyo.

AKUTWALA EKIRO…
OMUSIIMA BUKEDDE.
Amakulu:
Engendo z’ekiro edda abantu tebazaagalanga, naddala abato, naye bwe baatuukanga amangu gye baabanga bagenda nga basanyuka. Ne mu nsangi zino omuntu bw’akukuluusanya n’akutuusa ku birungi, oluvannyuma tolema kumusiima.

AKUVUMA OBUTO…
TASSAAKO MAGUFA.
Amakulu:
Omuntu okumuvuma nti akola bya kito kiba kivumo kinene kuba obuto bukozesa ensobi nnyingi eza buli ngeri.

AKUWA OKUBAAGA…
AKUWA KULYA.
Amakulu:
Gwe batuma okubaaga ensolo amanya nga naye ajja kulyako.

AKUWA OKULYA…
Y’AKUTWALA OMULUKA.
Amakulu:
Abantu baagala nnyo okubeera n’omuntu abawa eby’okulya.

AKUWAANIRIZA OKULINNYA…
BW’OGWA Y’AKUYITA “KADDUWANNEMA”
Amakulu:
Abantu bangi basindika bannaabwe okukola ebintu ebizibu oba eby’akabi ate ne babasekerera nga bibaviiriddemu emitawaana.

AKUWEERA OMWANA…
AKIRA “NAKWAGADDE”.
Amakulu:
Okukolera omwana wa munno obulungi kisinga okumugamba nti, “Nkwagala”.

AKUWEERERA EKIGAMBO…
AKIRA AKUWEERERA ENVUMA.
Amakulu:
Bw’oba n’omusango, omuntu n’akuwa amagezi ag’okuguwoza, n’owoza n’ogusinga, omuntu oyo aba akuyambye okusinga lwe yandikuwadde ensimbi obusimbi ez’okugatta ng’omusango gumaze okukusinga.

AKUYISA ENKYA…
OMUYISA EGGULO.
Amakulu:
Omuntu bw’akusooka okulya obwami oba okufuna ebintu ate ggwe oyinza okulya obwami obukulu okumusinga oba okufuna ebingi ebisinga ku bibye.

AKWANA …
AKIRA AYOMBA.
Amakulu:
Buli muntu asaana okwagalana ne bantu banne nga yeewala okuyomba nabo. Ekyo kye kiyinza okwagaazisa bantu banne okumuyamba ng’atuuse mu bizibu.

AKWATA EMPOLA ATUUKA WALA…
NAWOLOVU ATUUKA KU KIBUGA.
Amakulu:
Omuntu bw’anyiikirira ekintu, ne bwe kiba ekizibu, alwaddaaki n’akiwangula.

AKWATULIRA…
AKIRA AKUGEYA.
Amakulu:
Okubuulira omuntu ekibi ky’akoze kiba kirungi okusinga okumugeya ng’ozze ebbali.

AKYOGERAKO SI Y’AKIYITA…
OMUNAFU TAYITA NJALA KUJJA.
Amakulu:
Okwogera ku bintu ebibi ng’enjala oba obulwadde obw’akabi ennyo si kwe kubireeta.

ALEMBALEMBA NG’OMUKULU ANAASALA KU NJOVU…
NTI, “AWAGWA EKINENE WATUUKIBWA”, NTI, KABAKA BWE YAFA NGA TEWAGENDA?

Amakulu:
Abaganda tebalya njovu. Bw’ettibwa bagendayo kugiraba bulabi. Asobola okugirya naye yeefula mulabi ne yeesalirako mu bubba. Abantu abakulu tebaagala kukola bibi mu lwatu. Bafuba nnyo okubibikkako.

ALIDDE GGI …
KWESUBYA MUWULA
Amakulu:
Buba butamanya, omuntu okwagala okufuna amangu ekitono n’atayagala kugumiikiriza afune ekinene. Olugero luno lutuukira ku baana b’amasomero abeegobesa mu masomero nga banoonya amasanyu. Lutuukira ne ku bantu ababba ababakozesa.

ALIKULIIRA OMWANA …
OMUTERESA TABA.
Amakulu:
Omuntu bw’omuteresa taba n’amunywa oba n’amubuza omanya nga bw’omulekera omwana naye amubuza. Olugero lutegeeza nti omuntu bw’amenya obwesigwa mu kintu ekitono, toyinza kumwesiga mu kinene.

ALIMA NE BBA …
TABA MUNAFU.
Amakulu:
Edda okulima gwali mulimu gwa bakazi. Bwe walabanga olubimbi olunene olulimiddwa omukazi ne bba, ng’olowooza nti omukazi yalulimye. Omuntu akola ne mukama we olwawo okumuvumbula nti munafu oba nti mugayaavu.

ALINA NNYINA OMUTO…
TABULWA KITAAWE.
Amakulu:
Omukazi akyali omuto bw’afiirwa bba nga bamaze okuzaala abaana, omusajja omulala amuwasa naye ayitibwa kitaawe wa bamulekwa.

ALOOPEDDE MUGANZI…
MU KIZIKIZA.
Amakulu:
Bw’oloopera omuganzi mu kizikiza, gw’oloopedde akukongoola bukongoozi nga ne gw’oloopye talina ky’ajja kumukolako.

ALOWOOLEREZA ENKOKO BY’ERYA…
TAGIMALIRIZA TTOOKE.

Amakulu:
Enkoko ezituuka yonna gye zaagala, zirya ebibi bingi ebiyinza okusinduukiriza omuntu emmeeme ng’abirowoozezzako, naddala ng’alya enkoko yennyini. Enkoko okugiwoomerwa, ebyo omuntu tasaana kubirowoozaako ng’agirya. Olugero lutuukira ne ku bintu eby’engeri endala bye tutasaana kulowoozaako, bwe tuba nga twagala okufuna emirembe.

ALYA EBYA MUKAMA WE NGA TASENGUSE …
TABA MUBBI.
Amakulu:
Omuntu bw’alya ekintu ky’omuntu omulala n’atamuddukako taba mubbi. N’omuntu bw’alya ebbanja ku muntu n’atamwewala taba mulyazaamaanyi.
AMAANYI…
TEGAWALA LUGA.
Amakulu:
Oluga lubaako amaggwa ate luba luwanvu nnyo. Okuluwala lwetaaga bwegendereza.

AMAANYI…
GAVA MU KULYA.

Amakulu:
Omuyala taba na maanyi gakola mirimu.

AMAANYI AMATONO…
WAKASANKE EKYOYA ASITULA KYA MU MMANDA.
Amakulu:
Emmanda ky’ekifuba. Ow’amaanyi amatonao tasuubirwa kusitula oba kukola kinene ng’owamaanyi amangi. Ne Wakasanke kyava asitula ekyoya eky’omu kifuba ky’asobola.

AMAANYI AMEEMANYE…
GAMALA EBITA EMBUGA.
Amakulu:
Omuntu bw’akozesa amaanyi gokka nga teyeegendereza ayonoona ebintu bingi.

AMAANYI TEGALYA…
SINGA ENGANGA EMAZE OBUNYONYI.
Amakulu:
Enganga nnyonyi nnene era ya maanyi naye teyiikiriza bunyonyi butono nti ebulye olw’amaanyi gaayo. Omuntu by’ayagala byonna tayinza kubifuna lwa maanyi era kiba kibi nnyo ow’amaanyi okuyiikiriza abanafu n’abaggyako ebyabwe.

AMAASO AMATI…
GALAMUSA NNYINIMU.

Amakulu:
Bannanyini maka be basaana okusooka okulamusa omugenyi. Omugenyi bw’asooka aba akoze nsobi.

AMAASO G’ENJALA…
GATUUKIRA MU LUSUKU.
Amakulu:
Omuyala gy’akyala amaaso agatuusiza mu lusuuku alabe obanga mulimu emmere gy’anaalya. Olugero lukwata ne ku bintu ebirala omuntu by’aba yeetaaga ennyo.

AMABEERE KIREVU…
N’OMUGUMBA AGAMERA.
Amakulu:
Ng’omukazi omugumba bw’abaako amabeere, n’omusajja omuwuulu bw’atyo ayinza okuba n’ekirevu songa talina maka.

AMAGEZI GASALWA LUVANNYUMA…
ENKONGE EMALA KUKUKUBA N’OBUUKA.
Amakulu:
Emirundi mingi omuntu amala kusobya n’alyoka ayiga okwegendereza, songa ekisinga obulungi kwe kwegendereza n’atasobeza ddala.

AMAGEZI MULIRO…
BWE GUZIKIRA OGUGGYA WA MUNNO.
Amakulu:
Bulijjo omuntu asaana okwebuuza amagezi ku banne ng’atuuse ku bizibu.

AMAGEZI NTAKKE…
EKULA Y’EBUUKA.

Amakulu:
Abantu bwe bakula nga n’amagezi gaabwe geeyongera obungi.

AMAGUFA…
TEGAWEEREZEBWA.
Amakulu:
Abantu tebatera kutuma bantu kubavumira bantu balala. Avuma omuntu amwevumira yekka.

AMALA OKUFUNA…
NTI “OLUGGYA LUKALA MBUZI”.
Amakulu:
Okwo kuba nga kuduulira abatalina mbuzi. Si kirungi omuntu amaze okufuna ebingi okuduulira abatabirina.

AMALUMA…
SI NJALA.

Amakulu:
Amaluma tegakozza muntu ng’enjala.

AMALUMA…
TEGEEGOMBYA NJALA.
Amakulu:
Omuntu tayinza kugamba nti okubulwa by’aliira ku mmere abulwa emmere.

AMAMESE AMANGI…
TEGEESIMIRA BUNNYA.

Amakulu:
Abantu abangi batera nnyo okulemwa okwegatta okukola ku bintu eby’okubayamba oba okubaggya mu kabi.

Luganda proverbs that can get you Inspired(PART 2)

Standard

By Dr.Paul Ssemaluulu
School of Computing and Informatics Technology
Tel 256 702 271957

AKAGANDA AKATONO…
KAKIRA OMUKWANO.

Amakulu:
Omukwano bwe gufa guyinza obutaddawo naye oluganda teruggwa ku mubiri.

AKAJJA OBUNAKU KEEMANYA…
EJJANZI TERIGENDA NA NZIGE.
Amakulu:
Ejjanzi lyemanyi nga terigya mu nzige, kyeriva litagenda nazo. N’omuntu kirungi amanye abantu ab’eddaala lye b’asaana okuyita nabo.

AKAKADDE AK’OBUGGYA…
AMAGGWA GAKAFUMITA EMIRUNDI EBIRI.

Amakulu:
Akakadde ak’obuggya bwe kalinnya ku maggwa mu kkubo ne gakafumita tekagaggyaamu, nga kaagala gafumite n’abatambuze abalala. Bwe wataba agaggyawo ne kakomawo nga kageerabidde ng’ate gongera okukafumita. Ab’obuggya bangi beerumya mu ngeri nnyingi nga bagenderera okulumya abalala.

AKALAGAANE…
TEKAGGYA BULIIKA.
Amakulu:
Omuntu bw’alagaana ne munne okumusasula ensimbi oba ekintu ekirala bombi ne bakkiriziganya, okusasula bwe kutuuka, asasula tasaana kuyita munne muliika.

AKALINA ABIRI…
OKASUKA EJJINJA NGA KALABA.
Amakulu:
Olugero lwagererwa ku kasolo oba akanyonyi naye n’omuntu amanyi okwerabirira tatera kugwa ku mitego gya balabe be.

AKAMIRA EYIYE…
TAGISEERA MATA.
Amakulu:
Omuntu bw’aba aliisa abantu be afuba nga bw’asobola okubakkusa.

AKAMWA AKANGU…
KAKUYITABYA OW’EBBANJA.
Amakulu:
Bw’oyitaba amangu omuntu azze okukubanja ate nga by’akubanja tobirina oba otuuse awazibu. Bulijjo omuntu asaana okwanukula n’amagezi abamuyita n’abalina kye bamubuuza.

AKASOLO TEKANNAFA…
NTI, “OMUKIRA GWA JJEMBE LYANGE”!

Amakulu:
Omuntu ayogera bw’atyo aba ng’atamanyi ky’akola kubanga aba yeesunga ky’atannaba kutuukako.

AKASUKA LY’ALI NALYO (EFFUMU)…
TABA MUTI.
Amakulu:
Omuntu bw’akola kyonna ky’asobola okutaasa banne nga bali mu kabi oba ye okwetaasa, tayitibwa muti.

AKASUKKA OMUMIRO…
TEKABALWA

Amakulu:
Ebirungi byonna bwe bimala okuyita nga tebikyajjukirwa.

AKATAAZIMBE…
EMMULI KAZITWALA BUKIIKA.
Amakulu:
Okutwala emmuli obukiika oba ng’agenda okuzimenya, okwo kuba kulemwa mulimu gwe ziba zisaana okukola. Omuntu yenna bw’atandikira ku kwonoona by’anaakozesa, ng’omulimu gumulemye.

AKATALI KABBE…
EGGUMBA OSUULA MU LUGGYA.
Amakulu:
Eggumba ly’ennyama eteri nzibe w’oyagala w’olisuula kubanga toba na kikweraliikiriza. Ebibbe bikolerwa mu nkukutu era tebyesiimisa.

AKATEESIZE…
TEKAKUBA BBIRI.

Amakulu:
Ensolo ezaala ebbiri omulundi ogumu esaana ebe n’amata mangi. N’omuntu okwessa ku bizibu by’atasobola, asaana abe ng’alina kye yeesiga.

AKATONO…
KAZZA OMUKWANO
Amakulu:
Bye tuwa bannaffe ne basanyuka tebiba binene byokka.

AKATONO AKATUUSE…
KAKIRA EKINENE EKISUUBIZE.

Amakulu:
Okuwa omuntu ekintu ekitono kisinga okumusuubiza ekinene ate n’otokimuwa.
AKATONO KAZIRA MU LIISO…
BWE KADDA ERI OMUMWA NG’OMIRA, BWE KAKUGWA MU LIISO NG’OKAABA.
Amakulu:
Okugaba kuva mu kwagala. Ekiwe mu kwagala kisanyusa, ne bwe kiba ekitono.

AKEEZIMBIRA …
TEKABA KATO.
Amakulu:
Omuntu bwe yeefunira amaka, aba takyabalirwa mu bato.

AKEKKERA NG’OW’EKIREVU AKUMA OMULIRO…
NTI, “MUMPE ESSUBI”.

Amakulu:
Oyo bamugamba nti singa akumisa eryo ly’alina ku kalevu. Ebyo bya kusaaga.

AKEKKERA NG’OW’EKIWALAATA …
NTI, “EKIMMALAKO ABAANA SIKIMANYI!”
Amakulu:
Oyo ayinza okubuuzibwa nti, “Ekyakumala enviiri ku mutwe kyo okimanyi?”

AKEKKERA NG’OW’EKIWALAATA ABIKA NTI, “LWATWERA”…
NTI NAFFE EKYENYI TUKIRABA.

Amakulu:
Ebigambo ebyo bigambibwa omuntu asaagira ku bintu eby’akabi.

AKEKKERA NG’OW’EKIWALAATA AKKIRIRA EKIBIRA…
NTI, “ONTEREKERA AKATTA”.
Amakulu:
Obutta babuseera ku lubengo. Mu kusaaga, ekiwalaata kye bayita olubengo. Kale omuntu ayinza atya okusaba okumuterekera akatta ng’ate olubengo agenze nalwo! Olugero lugerebwa ku muntu asaagira ku bintu eby’akabi.

AKIIKA EMBUGA…
AMANYA ENSONGA.

Amakulu:
Okubeera ennyo mu Baami kwayambanga abantu okufuna amagezi mu kusalira abantu ensonga zaabwe.

AKIVAAMU…
Y’AKIYITA EKYATO.

Amakulu:
Omuntu amala kuwunguka, eryato mw’awungukidde n’aliyita ekyato. Abantu abamu bwe bamala okutuusibwa ku birungi ng’ababatuusizza babavuma oba nga babanyooma.

ADDINGANA AMAWOLU…
Y’AGAGGYAKO OMUKKUTO.
Amakulu:
Amawolu tegatera kukkusa naye omuntu bw’agalya nga bw’agavaako gayinza okumukkusa. N’omuntu anyiikirira ekintu kyonna ekizibu y’ayinza okukiggyamu omugaso oba okukiwangula.

ADDINGANA EKITIKO…
Y’AKIGGYA.
Amakulu:
Okusobola okulaba obutiko nga bumeze ku kibaala era nga butuuse okuggya, ekitiko omuntu ateekwa okukirambula emirundi mingi. Buli kirungi omuntu ky’ayagala okufuna ateekwa okukiteganira.

AFUNA …
ADUULA.
Amakulu:
Abalina ebintu ebingi batera nnyo okuduulira abatabirina.

AFUUYIRIRA ZIRWANA…
WAKASANKE MU LWA MPANGA.

Amakulu:
Enkoko empanga bwe zirwana Wakasanke aba atuzza ya lukugunyu, ng’asuubira okulonda ekyoya azimbise. Obutategeeragana bwe bujja wakati w’abantu abakulu, abantu abamu babaako bye bagasibwamu ng’okufuna ku bintu byabwe.

AGAFUMA…
BAGEBEJJEREZA TAABA.
Amakulu:
Amannyo g’abakadde, abantu bayinza okugamba nti taaba y’agamyusa songa n’aga nabangogoma atanywa taaba nago gaba mamyufu. Ekintu bwe kyonooneka olw’obukadde, abantu batera okunoonyaayo ensonga endala nti y’ekyonoonye. Ekyo kikolebwa ne ku bintu ebirala bingi.

AGALI AWAMU….
GE GALUMA ENNYAMA. “OW’AMALIBU AKIINA WA NGEREKA.”
Amakulu:
Abantu bwe beegatta okukolera awamu basobola okuwangula ebizibu ebirema omuntu akola abw’omu.

AGAMYUKA OMUTEZI…
N’AKASOLO.

Amakulu:
Omutezi w’ebisolo ategana nnyo ng’atega n’atuuka ne ku kumyuka amaaso. Omutego bwe gukwata akasolo ate nako gukateganya nga bwe gwateganya omutezi. Abalumya bantu bannaabwe mu ngeri ezitali zimu n’ababatta, nabo oluusi amaaso gabamyuka ng’omutezi w’obusolo.
AGATALI MAAWULE…
GOOKYA ENGALO.
Amakulu:
Ab’endya mbi bwe baliira awamu amatooke nga tebagagabanye bayinza okuggya engalo kubanga buli omu aba alya mangu mangu asobole okuweza emmere gy’alidde. Ekyo ab’omululu kibatuukako ne ku biriibwa ebirala.

AGEERWANYALWANYA …
GABA GAAGALA NNYINI NNYAMA.
Amakulu:
Amabwa bwe gatandika okwerwanyalwanya gaba ganoonya wa kulumira nannyini nnyama. Abantu nabo oluusi bayinza okwerwanyalwanya songa baagala kukuba oba kubba muntu mulala gwe bali naye.

AGENDA AKAABA …
TEKIKULOBERA KUMULAGIRIZA.

Amakulu:
Edda omugole yakaabanga nnyo nga bamufulumya mu nnyumba okumutwala ewa bba naye bwe yatuukangayo ng’ayinza n’okumutegeeza ab’ewaabwe bwe baamutumidde ng’ajja.

AGENDA GY’AMANYI…
TAZIBIRIRWA BUDDE.
Amakulu:
Omuntu bw’aba agenda gy’amanyi, obudde ne bwe buziba teyeeralikirira nti taatuuke oba nti anaalya ki ng’atuuse ekiro.

AGENEKERA …
ATUMA ASA.

Amakulu:
Agenekera omunnyo ayinza okuvaawo ne gukenenuka gwokka naye asa obutta bw’avaawo tebuyinza kwesa bwokka. Abantu abalina emirimu emyangu bayinza okwagala okuweerezebwa abalina emizibu.

AGEYA NANFUMBAMBI…
YEETEESA.
Amakulu:
Omutaka oyo Wannyonyi Nakisige. Abeera Mpumu mu Kyaggwe. Edda yasibanga endege ku magulu. Ku ndgege abantu kwe baamuwuliriranga nti wuuyo ajja, eyabanga amugeya ng’abivaako. Olugero owo lutuukira ku muntu yenna abantu gwe bayinza okugeya nga bwe baagala, nga bamanyi nti tayinza kubasangiriza nga bamugeya.

AGYA ERYA NAMMERE…
TEYEEGANYA BAGENYI.

Amakulu:
Omuntu eyafuna ejjembe ery’okwaza emmere tasaana kwekaanya bagenyi kubanga emmere aba afuna ya kubaliisa. Omuntu tasaana kutamwa bantu bw’aba nga y’alina ebibatwala ewuwe.
AJJUKIZA BUSEMBA…
Y’AGIKUBA.
Amakulu:
Busemba yali ngoma ya Bwakabaka. Eminyolo gyayo gyabanga gya magumba ga bantu. Engoma z’Obwakabaka bwe zaabanga zikungaanye nga Busemba teriimu, omuntu n’amala ajjukiza nti teriiwo, oyo abambowa gwe battanga ne bamuggyako eminyolo. Olugero lutulabula obuteebuuzanga bintu bya kabi kubanga tuyinza okubyeyitira.

AK’OMUNTU …
SI KA NTE.
Amakulu:
Ente bulijjo ekaaba mu ngeri emu naye akamwa k’omuntu buli kiseera koogera birala. Omuntu kyava yeegaana ne bye yayogera.

AKAAKYAMA AMAMERA …
TEKAGOLOLEKEKA, ENDEKU BW’OGIGOLOLA EMENYEKA BUMENYESI.
Amakulu:
Obuntubulamu, okwagala okukola, obwesigwa n’ebirala, omuntu asaana abiyigirizibwe ng’akyali muto. Ebyo kyebiva bisinga okuyigirwa mu maka abaana mwe bakulira.

AKAAMI AKATONO…
OKANYOOMERA MITALA WA MUGGA.
Amakulu:
Bw’oba ng’okyali mu buyinza bw’omuntu yenna, osaana okumuwa ekitiibwa ekimusaanidde, ne bw’ataba mwami mukulu nnyo.

AKABI TEKABULA MUSOMBI…
KAJABAGA Y’ASOMBA ABAGANDA.

Amakulu:
Buli kabi kabaako ekikaleeta. Kajabaga ye yalagirira Jjunju akawenda mwe yasomokera okuyingira mu Buddu n’okubuwangula.

AKABIMBI AKATONO…
KAKIRA EKYOSI.
Amakulu:
Okukola akatono ku mulimu kiba kirungi okusinga okwosa.

AKAFA OMUKKUTO…
TEKALULUMA.

Amakulu:
Omuntu bw’alya ebintu nga teyeebalira ne bimulwaza talina gw’anenya. Ekyo kikwata ne ku bintu ebirala omuntu by’akola olw’okwesanyusa ne bimuviiramu akabi.

Luganda proverbs that can get you Inspired(PART 1)!

Standard

BY DR.PAUL SSEMALUULU
School of Computing and Informatics Technology
Tel 256 702 271957

AB’EMPAKA ABABIRI…
TEBAWALA LUGA.

Amakulu:
Oluga luzibu okuwala kubanga lubaako amaggwa. Abantu okuluwala ababiri bateekwa okuba nga bakkiriziganya. Olugero olwo lutuukira ne ku mirimu gyonna emizibu. Kiba kizibu abantu abatakkiriziganya okubeera oba okukolera awamu.

AB’OMUGUMU BABA BAKAABA…
NG’AB’OMUTI BASEKA.

Amakulu:
Omuvumu bw’atakozesa magezi bamutta mangu.

ABAAGALANA…
TEBAFUNDA.

Amakulu:
Abaagalana bwe batuula awamu, akafo ne bwe kaba akatono ennyo bakagyamu.

ABAANA BA KINTU…
TEBAGGWEERAWO DDALA.

Amakulu:
Kigambibwa nti Kintu ye yasooka okugatta Abaganda ng’eggwanga erimu, kyeyava ayitibwa kitaabwe. Ate okuva lwe yabagatta n’okutuusa kati tebaggwangawo newankubadde nga bafa ekiro n’emisana.

ABABIRI BABIBIRA EBIGAMBO…
ABASATU BABISATTULA.

Amakulu:
Ekintu ekikyali eky’ekyama bwe kimanyibwa abantu abasukka ku babiri nga kimaze okusaasaana.

ABAGAGGA N’ABAGAGGA BAAGALANA…
EKIREVU KIYITA KU BISIGE NE KIGENDA KYEGATTA N’ENVIIRI EZIRI EWALA.
Amakulu:
Abagagga okwagala bagagga bannaabwe kye kya bulijjo kubanga baba na bingi ebyokunyumyako ebikwata ku bugagga.

ABAGENYI MAKONDWE…
AGAMU GASEGULIRA GANNAAGO.
Amakulu:
Emigogo bwe givunda gifuuka nkondwe. Mu lugero, enkondwe gye baayita amakondwe. Enkondwe bw’emala okufuuka ettaka ng’ate waddawo endala. N’abagenyi bwe baba mu maka. Abaasoose bwe bagenda ng’ate abalala bajja.

ABAKONDEERE…
BAKWANYA MIKKA.

Amakulu:
Abakondeere bakwanya bulungi oluyimba nga bafuuwa amakondeere. Oluyimba luva mu mukka gwe bafuuwa mu makondeere. Kyokka abantu bennyini bayinza okuba nga tebaagalana. Olugero lugererwa ku bantu ababa ku mulimu ogumu oba ku kintu ekimu naye nga tebaagalana.

ABAKOPI MAYENJE….
GAGWA WALIME.

Amakulu:
Edda omwami yamalanga kulya kyalo abantu ne bamusenga.

ABAKOPI MUWEMBA…
BW’OGUSAAYIRA KUDDA MULALA.
Amakulu:
Edda Kabaka bwe yattanga abantu ng’ate bamusiigira abalala.

ABALAMU MAGOMA…
GAVUGIRA ALIWO.

Amakulu:
Omuntu banne bamuwaana akyali nabo. Bw’avaawo nga bamwerabira.

ABALIRIRA EKIGULA ENKUMBI…
TAWA MUNNE SSOOLI DDENE.
Amakulu:
Omuntu bw’adda mu kulowooza ensimbi ze yaguza ekintu oba ebintu, tayinza kubiwaako balala.

ABALUNGI MBWA YA NAMAASO…
BW’ETEBBA N’EYIGGA.
Amakulu:
Embwa ya namaaso, esanyusa okulaba ate ng’eyinza okuba engizzi. Naye bw’eba enzibi tewaba agyagala. Abantu abalabika obulungi nabo basanyusa okulaba naye abamu baba n’emize egibakyayisa.

ABALUNGI NDAGALA NNAMU…
TEZIGGWA MU LUSUKU.

Amakulu:
Endagala Ennungi teziggwa mu lusuku. N’abantu abalungi tebaggwa mu nsi,, kyekiva kitaba kirungi omuntu okwagala okufiira ku mulungi gw’alabye oba okufiirwa ebibye byonna.
ABANGI BWE BAKWEBAZA…
NGA LUWEZE.
Amakulu:
Abangi bwe boogera ekigambo kitera okuba ekituufu.

ABANGI WE BASIMBA OLUNWE …
WE KYABIKIRA.

Amakulu:
Olwo baalugerera ku kizimba naye amakulu gali nti abangi bwe boogera ekigambo kitera okuba ekituufu.

ABANTU BALAMU BITOOKE BISALIRE…
TEBYEKWEKEBWAMU.
Amakulu:
Ebitooke ebisalire amaaso gabiyitamu mangu, ne galaba ebirimu. Abantu tebayinza kukweka muntu n’abulira ddala oba ebyama bye.

ABANTU BALAMU MAGOMA…
GAVUGIL’ARIWO

Amakulu:
Engoma bwebazikuba zivigira aliwo, era yasanyuka nga bazikuba. Nabantu bwooba nga alinawo kyolina, gamba nga sent bangi bakweyunira. wabula bwezigwawo tolaboko wadde noomu. Manya engeri yo kukolagana mu na bantu naddala nga alinawo kyolina.

ABANTU BALAMU TEBEESIGWA…
JJUNJU BAALEKA MALANGALA.
Amakulu:
Kabaka Jjunju yattirwa Malangala mu Busujju, ng’alwana ne muganda we Ssemakookiro. Jjunju olwattibwa ng’abantu bagenda kussa Ssemakookiro ku Namulondo. Abantu baagala aliwo.

ABASA N’ABASA…
BAASISINKANA KIJONJO.

Amakulu:
Omusajja yasiba omutwalo gw’ebyoya by’enswa n’agutwala mu katale e Kijonjo, mu Buddu, agutunde ng’aguyita enswa. Omusajja omulala ye yasiba biwero bya mbugo mu mugugu n’abitwala era mu katale ako ng’ayagala abitunde ng’abiyita omugugu gw’embugo. Bombi olwasisinkana ne bagulaana nga buli omu alowooza nti akutte omujega. Buli omu bwe yadda ebbali okulaba eby’endola by’afunye n’alaba ng’afunye bitaliimu. Ku basajja abo kwe kwava olugero olwo olugererwa ku bakumpanya ababa basobolaganye mu bulyake.

ABASAJJA MIVULE…
GIWAATULA NE GIGGUMIZA.
Amakulu:
Emivule gisuula amakoola ate ne gifuna amalala. N’omuntu ayinza okuggweebwako ensimbi oba ebintu naye bw’anyiikira okukola ayinza okufuna ebirala.

ABATAKA ABAAGALANA…
BE BALIMA AKAMBUGU.

Amakulu:
Ab’omuliraano abaagalana basobola okulima olumbugu ne balumala mu bibanja byabwe. Bwe baba tebaagalana tebalumalaamu. Abantu abataagalana tebasobola kuwangula bizibu ebiba biboolekedde.

ABATAKA NKWENGE…
GW’OLYA NAYE Y’AKUTTA.
Amakulu:
Ennyonyi eziyitibwa enkwenge zisekereza nnyo nga ziri mu kibinja. N’abantu bayinza okulabika nga basanyuka ne bannaabwe songa munda bateekateeka kubakola bubi.

ABAYITA ABABIRI…
BEJJUKANYA, ENVIIRI ZIKULAGA ENGO.

Amakulu:
Enviiri bwe ziva omuntu ku mutwe amanya nga waliwo ekintu eky’akabi okumpi naye. Abantu bwe bayita ababiri basaana okuyambagana mu buli kizibu.

ABIKKA KU MADDU…
NTI “MALAKO ENNYAMA OMPE EGGUMBA” NTI OGENDA KULYAMBALA MPOGO?

Amakulu:
Eggemu ly’essanga oba ery’amannyo g’ensolo endala lye liyitibwa empogo. Okusaba omuntu okumala ennyama ku ggumba alikuwe kuba kutya kumugamba nti, “Mpa ku ggumba nnumeko”, ng’olowooza nti ajja kumanya bw’oli ow’amaddu ennyo. Olugero lutuukira ku bantu bonna abatya okusaba obutereevu bye beetaaga ne balimba mu ngeri eyo.

ABOOLUGANDA BITA…
BIKOONAGANA TEBYAATIKA.

Amakulu:
Ebita bwe bikwatirwa awamu nga tebabisibye kubinyweza bigenda bikoonagana naye ekyo tekibyasa. N’abooluganda okuyomba oba okulwana tekuggyaawo luganda lwabwe era tekusaana kubaawukanya.

ABOOLUGANDA BWE BAYOMBA…
TOSSAAWO KIKYO.

Amakulu:
Abooluganda abategeevu bwe bayomba oba bwe balwana ate batabagana mangu ne baddamu okuteesa n’okwagalana. Ggwe atalina luganda ku bbo bwe weeyingiiza mu luyombo oba mu lutalo lwabwe, ggwe bakyawa ennyo. Olugero lutulabula obuteeyingiza mu bintu ebitali byaffe.

ABUMBA AKAZA …
AWULIKIKIRA WALA.

Amakulu:
Abantu abakola obulungi ebintu ebyetaagibwa bamanyika mangu; tebeetaaga na kweranga.